’सोपा’ उपाय ??

’फुकट ते पौष्टिक’ च्या ’पिपा’सेला आळा घालणारा ’सोपा’ उपाय.

कथा - कारखान्यातले भूत

भुतांच्या अस्तित्व शोधण्याचा प्रयत्न करणार्‍या मुलाची कथा

विडंबन-- पडून आहे सार्त्र अजुनी


पडून आहे सार्त्र अजुनी भावड्या निजलास का रे?
एवढ्यातच त्या कम्यूवर तू असा थकलास का रे?

अजुनही रचल्या न थप्पी रँडतैच्या पुस्तकांच्या
अजुन ’भू’ खचली कुठे रे? हाय! तू खचलास का रे?

सांग, ह्या बाख्तीनदाच्या भाविकाला काय सांगू?
नच कळे आम्हास ते जे आणि तू रुसलास का रे?

बघ तुला पुसतोच आहे पश्चिमेचा फ़्रांत्स काफ़्का,
’रातपारीला बनूनी कीट वळवळलास का रे?’

उगवती डोक्यात माझ्या ’जागतिक’च्या पायवाटा
तू बिचार्‍या वाचकांना एवढा  छळलास का रे?

-- स्वामी संकेतानंद,
१४ नोव्हेंबर,२०१४,
नवी दिल्ली



कंपूची लक्षणे

समास पहिला: कंपूलक्षण
ॐ नमोजी आंजानरा | लक्ष-लक्ष तारस्वरा | कृपादृष्टी जालवीरा । अवलोकावें ||१||
तुज नमूं गमभन | श्रीबराहा भक्तगण | गुगल इमे तो अन| तुझी रूपे ||२||
वंदून गुगलचरण | करून विकीस्मरण | लाभार्थ कंपूलक्षण | बोलिजेल ||३||
येक कंपू येक ट्रोजनकंपू | उभय लक्षणीं झोडपू | श्रोतीं सादर थोपू | केला पाहिजे ||४||
ट्रोजनकंपूचे लक्षण | पुढिले समासीं निरूपण | सावध होऊनि विचक्षण | परिसोत पुढें ||५||
आतां प्रस्तुत विचार | लक्षणें सांगतां अपार | परि कांहींयेक तत्पर | होऊन ऐका ||६||
जे जालवीर जन | जयांस नाहीं सभाज्ञान | जे केवळ विद्वान | त्यांचीं लक्षणें ||७||
आपुली भुमिका खरी| दाखवोनि विचारी |परकी ती झिडकारी | तो येक कंपू ||८||
देऊन सर्व स्रोत | गुगलून विकी फ़क्त |म्हणवे प्रज्ञावंत| तो येक कंपू||९||
परायडीशी डूख धरी | खवतून उद्धार करी | कमेंट देई विखारी | तो येक कंपू ||१०||
कंपूवीराशी पंगा | घेता करी दंगा | उधळी नाना रंगा | तो येक कंपू ||११||
एकमेकां करे स्तुती |हापिसे भोगी विपत्ति | सांगे कंपूची कीर्ती | तो येक कंपू ||१२||
गंभीर चर्चेवरी | धाग्याचा काश्मीर करी | चालवे टवाळखोरी | तो येक कंपू ||१३||
आपुलीं धरूनियां दुरी | डुआयडीशी करी मैत्री | परन्यून बोले खतरी | तो येक कंपू ||१४||
अमेरिकी वारी करी | खाद्यवर्णने धागे भरी | समस्तांस बोर करी | तो येक कंपू ||१५||
आपला जो धागा| तेथेंचि कमेंट टाका| इतरत्र करी त्रागा | तो येक कंपू ||१६||
आपण वाचीना धागा | मी पयल्याचा त्रागा| जसा घोड्यांचा पागा | तो येक कंपू||१७||
ऐसीं हें कंपूलक्षणें | श्रवणें चातुर्य बाणे | चीत्त देउनि जालजणे | ऐकती सदा ||१८||
लक्षणें अपार असती | परी कांहीं येक येथामती | लाभार्थ बोलिलें श्रोतीं | क्षमा केलें पाहिजे ||१९||
उत्तम लक्षणें घ्यावीं | कंपूलक्षणें त्यागावीं | जालमॅनर्स राखावीं | कळविलें ||२०||
इति श्रीजालबोधे गुरुशिष्यसंवादे कंपूलक्षणनाम समास पहिला || २.१ ||


--- स्वामी संकेतानंद

ग़ज़ल:- अच्छे दिनों के सारे तमाशाई है

क्या खूब चर्चे हैं! क्या पज़ीराई* है!
दीवानगी है क्या! क्या मसीहाई है!
आसार है के 'आँधी' चलेगी फिर से
इन हवाओं से अपनी शनासाई* है
इतिहास की पुस्तक में पढ़ेंगे बच्चे,
'सब बाप-दादाओं की मुनाफ़ाई है|'
चौपाल पर पत्ते कूटते बैठे हैं
अच्छे दिनों के सारे तमाशाई है
सच बोल देता हूँ भरी महफ़िल में
अपनी यही आदत जान पर आई है
-- संकेत,
नई दिल्ली,
१२ अक्टुबर, २०१४

*पज़ीराई = आवभवत, स्वागत, reception
*शनासाई = परिचय, acquaintance
------------------------------------------------------

विडंबन - अशी कबुतरे येती

अशी कबुतरे येती;
आणिक घाण ठेवुनी जाती
दोन घरांची पुण्यकमाई
दहा घरांच्या खाती
कपोत आला, पहिला वहिला
खिड़कीमागे उभा राहिला
तया मागे, येई साजणी
गूटर्गूच्या साथी...
दुरून येती थवे देखिले
मी ग्याल्रीचे दार लोटिले
धड़क मारती तरी निरंतर
गंधित झाल्या भिंती
पंख दोन ते हळु फ़डफ़डले
खोलीभर मायेने फिरले
हॉलकिचनाच्या भिंतीमधुनि
लागेना मज हाती
'पुण्यवान' तो येता गाठी
शिव्या पाच मोहरल्या ओठी
त्या तुटल्या दातांची गाथा
क्रूर कबुतरे गाती

-- स्वामी संकेतानंद,
१५ ऑक्टोबर, २०१३,
नवी दिल्ली

ज्याचा त्याचा ग़ालिब [ विडंबन- हज़ारों ख़्वाहिशें ऐसी ]


१) वैतागलेला मतदार
हज़ारों ख़्वाहिशें ऐसी कि हर ख़्वाहिश पे ’बम’ निकले
बहुत निकले मेरे ’नोटा’ज़, लेकिन फिर भी कम निकले

२) ताई
डरे क्यों मेरा दादा, क्या रहेगा उसके होटों पर
वो ’सू’, जो डॅम-ए-तर से उम्र यूँ दम-ब-दम निकले

३) ’ नो उल्लू बनाविंग’ मोडमध्ये असलेला मतदार
निकलना ’आय’ से ’साहब’ का सुनते आये है लेकिन
बहुत चालाक अब होकर तेरे चन्गु‌ल से हम निकले

४) साहेब !
अगर तुड़वाये कोई उनकी ’युति’ तो हमसे तुड़वाये
हुआ घोष और सर से पाँव तक बन बेशरम निकले

५) भ्रमनिरास झालेला मतदार
बिजेपी में नहीं है फ़र्क पापों और पुण्यों का
उसी को खेंचकर लाते है जिस गावित पे दम निकले

६) मनसेकडे पर्याय म्हणून बघणारा मतदार
ख़ुदा के वास्ते पर्दा न इन्जन से उठा ज़ालिम
कहीं ऐसा न हो याँ भी वही खोटे करम निकले

७) पृथ्वीराजबाबा
कहाँ एन्सिपी का दरवाज़ा ’स्वामी’ और कहाँ भाजप
पर इतना जानते है कल वो जाता था कि हम निकले

-- स्वामी संकेतानन्द 
नवी दिल्ली,
०१-१०-२०१४ 

टॉरेंटगाथा

ह्या प्रकाराला ’पोस्टमॉडर्नोत्तर काव्य’ म्हणतात म्हणे. म्हटलं आपणही पाडून बघावी एक पोएम. तर काल रात्री पाडलेली ही रेसिपी चाटुनि आता बघणे. 

डार्केस्ट क्लाउडी राती
लैपटॉप मांडी असतो
लेटेस्ट कोणती मूव्ही
मी लगेच आयमडिबतो*
टॉरेंट साइटी जाता
मी हज़ार नावे बघतो
वेचून क्लीन टॉरेंटा
सीडणारि* तेची धरतो
डाऊनलोडुनी घेतो
बँडविड्थ सारी युझुनी
रात्रीच पाहुनी मूव्ही
गूगलून घेतो अजुनी
पिंगूनि मित्र तो बोले
’पाहिलास मूव्ही अमका?’
देऊन आणखी लिंका
आणवेल मोठा झटका
’येईल तो नवा सीझन्‌*’
’एपिसोड आला बघ रे’
यूट्यूब वर चाले गाणी
बँडविड्थ सारी विसरे
डाऊनलोडण्याची ही
सूटणार नाही व्यसने
टॉरेंट-कुंपणी ’स्वामी’
थांबवाल आता चरणे?

-- स्वामी संकेतानंद,
नवी दिल्ली,
१३-०९-२०१४

------------------------------------------------------------------------------------------
आयमडिबणे = imdb.com वर सिनेमाचे रेटिंग/रिव्ह्यू/प्लॉट समरी बघणे
सीडणारि = चांगला seed count असणारी टॉरेंट
सीझन = इंग्रजी मालिकांचे पर्व.

पितृपक्ष स्पेशल विडंबन- आम्ही कोण

पितृपक्ष स्पेशल विडंबन सादर करत आहे. आस्वाद घेणे.

आम्ही कोण म्हणूनि काय पुससी? आम्ही असू कावळे-
देवाने दिधले असे पिंड तयें आम्हांस शीवावया
विश्वी या पितराबले विचरतो चोहीकडे लीलया
त्रैलोकांतुनि आरपार अमुची दृष्टी पहाया वळे
सारेही बडिवार येथिल पहा! आम्हांपुढे ते फिके;
काकस्पर्शच आमुचा शकतसे पिंडांप्रती द्यावया-
मोक्षातिशया, अशी वसतसे जादू बिलांमाजि या;
पापे वाढविता तुम्ही, बदलितो ते भाग्य आम्ही फुके!
स्वर्गामाजि वसाहती वसविल्या कोणी नरांच्या बरे?
नर्काला मनुलोक साम्य झटती आणावया कोण ते?
ते आम्हीच, सुधा कृतींमधुनिया ज्यांच्या सदा पाझरे;
ते आम्हीच पितर, मंगल तुम्हां ज्यांपासुनी लाभते!
आम्हांला वगळा- गतप्रभ झणी होतील मोक्षांगणे
आम्हांला वगळा- थकाल पितरांची फेडिता ती ऋणे!

-- स्वामी संकेतानंद,
नवी दिल्ली,
११/०९/२०१४

सफ़र


उसकी ख़ानाबदोशी
वो हिज़्र की रातें
सूरज की तपीश
बेदरख़्त वीरानें
उफ़क़ तक फ़ैले
रेत के टीलें..
आहिस्ता आहिस्ता
दीन-ओ-इमाँ की
रटीं बातें जाती रहीं

आँखों में रची-बसी चकाचौंध
टिमटिम चाँदनी में
फ़ना होती रहीं
दिमाग़ी गलियारों से
जज़्बातों का एक-एक पुलिन्दा
राह में गिरता रहा..
वहदत-उल-वजूद की बातें
मिटती रहीं
बुतपरस्ती की चाहतें
बुझती रहीं

और फिर सारी हिकारत
उसके जेहन से जाती रही..

क्या वो पशेमाँ था? जी नहीं
क्या वो हैराँ था?
शायद.... क्या पता? ... शायद....


- नई दिल्ली,
०४-०९-२०१४

एक ऐतिहासिक विजय


एप्रिलमध्ये लिहीलेला हा लेख आता इथे प्रकाशित करतोय. बातमी एव्हाना अगदीच शिळी झाली आहे,  पण त्याला इलाज नाही.  :D 
---संकेत 
--------------------------------------------------------------------        

२७ मार्च रोजी जागतिक आरोग्य संघटनेने भारतासह आग्नेय आशियाला पोलियो मुक्त जाहीर केले व यासोबतच भारताने दरवर्षी हजारो मुलांना पंगू करणार्‍या एका भयावह रोगावर सुमारे २० वर्षे चाललेल्या लढ्यात एक ऐतिहासिक विजय मिळवला. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या आग्नेय आशिया गटातली इतर राष्ट्रे पोलियो मुक्त झालेली असताना भारतामुळे आग्नेय आशिया गटाला अद्याप प्रमाणपत्र जाहीर झाले नव्हते. भारत पोलियो मुक्त करणे हे सर्वात मोठे आव्हान मानले जात होते.

            भारताने पोलियो लसीकरण मोहीम हाती घेण्यापूर्वी दरवर्षी हजारो मुले पोलियो ग्रस्त होत, कायमची लुळीपांगळी होत किंवा मृत्यूमुखी पडत. आरोग्याच्या पुरेशा सोयींचा अभाव, दुर्गम वस्त्या, रोजगारासाठी स्थलांतर करणारी कुटुंबे, लसीकरणा विषयीचे गैरसमज अशी अनेक गंभीर आव्हाने भारतापुढे होती. शासनाचे आणि जागतिक संघटनांचे पाठबळ, निधीची कमतरता भासू न देण्याची दक्षता, एकही मूल लसीकरणापासून वंचित राहू नये म्हणून सर्वत्र उभारलेले लसीकरण बूथ, स्वयंसेवकांची फौज, जनजागृती करायला राबवण्यात आलेले, 'दो बूँद ज़िन्दगी की' हा संदेश देणारे पल्स पोलियो हे यशस्वी अभियान आणि महत्वाचे म्हणजे दरवर्षी नवनवे रुग्ण सापडत असतानाही न खचता, चिकाटीने चालू ठेवलेली लसीकरण मोहीम या सर्वांचा परिपाक म्हणजे भारताने मिळवलेले आजचे यश. २००८ ला जगातील सुमारे पन्नास टक्के रुग्ण भारतात आढळले होते. मात्र २०११ ला केवळ एक रुग्ण आढळून आला. त्यानंतर सलग तीन वर्षे एकही नवा रुग्ण सापडला नाही आणी भारत आपला विजय साजरा करायला मोकळा झाला.

       आग्नेय आशिया पोलियोमुक्त जाहीर झाल्याने आता जगात अवघे तीन देश पोलियोच्या मगरमिठीत उरलेले आहेत- शेजारी राष्ट्रे पाकिस्तान, अफगानिस्तान आणि आफ्रिकन राष्ट्र नायजेरिया. राजकीय अस्थिरता, अपुर्‍या आरोग्यविषयक सोयी, दहशतवाद्यांचा आणि कडव्या धार्मिकांचा लसीकरणाला असलेला विरोध यामुळे या देशांमध्ये लसीकरण मोहिमेला हवे तसे यश लाभत नाही आहे. किंबहुना पाकिस्तानात लसीकरण मोहिमेच्या स्वयांसेवकांवर होणारे हल्ले वाढल्यामुळे पोलियो रुग्णांच्या संख्येतही लक्षणीय वाढ दिसून येते. जोवर या तीन राष्ट्रांमध्ये पोलियोचे नवे रुग्ण सापडात आहेत तोवर जग पोलियोमुक्त करणे हे एक आव्हानच राहणार आहे. 

        पोलियोमायलिटिस हा रोग एंटेरोवायरस गटात मोडणार्‍या पोलियोवायरस(PV) या विषाणूमुळे होतो. या विषाणूचे एकूण तीन प्रकार आढळत असले तरी बहुतेक रुग्णांना टाइप १ प्रकारामुळे पक्षाघात होतो. पोलियोचा विषाणू केन्द्रीय चेतासंस्थेवर हल्ला चढवतो ज्यामुळे स्नायूंकडे संवेद पोहचत नाहीत आणि स्नायू शिथिल होतात. पोलियोचा विषाणू रुग्णाच्या विष्ठेने दूषित झालेल्या अन्न व पाण्याद्वारे (फिकल-ओरल मार्ग) पसरतो किंवा रुग्णाच्या लाळेद्वारे दूषित अन्नाद्वारेही पसरू शकतो.(ओरल-ओरल मार्ग) पोलियोचे विषाणू विष्ठेद्वारे पसरत असल्याने गलिच्छ वस्तीस्थाने, मलनिस्सारणाच्या सोयींचा अभाव असलेल्या वस्त्यांमध्ये पोलियोचा प्रादुर्भाव होण्याची शक्यता जास्त असते. 

           पोलियोच्या नोंदी प्राचीन काळापासून सापडत असल्या तरी पोलियोची साथ मात्र १८८० नंतरच्या काळात पाहण्यात आली. यूरोप आणि अमेरिकेत सुधारलेल्या राहणीमानामुळे पोलियोवायरसशी लहान मुलांचा संपर्क कमी झाला आणि पर्यायाने त्यांची पोलियोविरुद्ध प्रतिकारक्षमता कमी झाली. लहान मुलांमध्ये मोठ्या प्रमाणात पोलियोचा उद्रेक झाला. पोलियोविरुद्ध लस शोधण्याच्या मोहिमेला पहिले यश १९५२ साली जोन्स साल्क ह्यांनी शोधलेल्या इनएक्टिवेटिड पोलियोवायरस लसीच्या रूपात मिळाले. ह्या लसीद्वारे मृत विषाणू स्नायूमार्फत दिले जातात. पुढे अल्बर्ट सॅबिन ह्यांनी क्षीणन केलेले जीवंत विषाणू वापरून मुखावाटे देण्यात येणारी ओरल पोलियो वॅक्सीन(OPV) विकसित केली  उत्पादनाचा अतिशय कमी खर्च आणि लसीकरणाची सोपी पद्धत ह्यामुळे OPV मोठ्या प्रमाणात वापरण्यात येऊ लागली. पुढच्या तीन दशकांत यूरोप आणि अमेरिका खंडांतील बहुतेक देश पोलियोमुक्त झाले.

               जागतिक आरोग्य संघटना, रोटरी इंटरनेशनल आणि  UNICEF ह्यांनी १९८८ ला जागतिक पोलियो निर्मूलन मोहीम हाती घेतली. सन २००० पर्यन्त पोलियोचे उच्चाटन करणे हे या मोहिमेचे उद्दिष्ट होते. १९९४ ला भारताने पल्स पोलियो अभियान जाहीर केले. पाच वर्षांखालील मुलांना ओपिव्ही दिली जाणार होती. या मोहिमांचे यश जास्तीत जास्त मुलांना नियमित लस देण्यावर अवलंबून होते. ह्याचे कारण म्हणजे पोलियो वायरसच्या प्रसाराची प्रणाली. पोलियोचे विषाणू व्यक्ति ते व्यक्ति संपर्काद्वारे पसरतात. मानवी शरीराबाहेर पोलियोचे विषाणू काही आठवडे ते काही महिनेच जीवंत राहू शकतात. मानवी वाहक नसेल तर विषाणूचे पारेषणचक्र खंडित होते. एखाद्या समुदायात मोठ्या प्रमाणात पोलियो वायरसविरुद्ध प्रतिकारशक्ती असेल तर योग्य वाहकाअभावी विषाणू नाहीसे होतात आणि संपूर्ण समुदाय पोलियोमुक्त होतो. ह्या प्रकारच्या प्रतिकारक्षमतेला सामुदायिक अथवा हर्ड(कळप) प्रतिकारशक्ती म्हणतात. त्यामुळे लसीकरण मोहिमेद्वारे सुमारे ९० टक्क्याहून अधिक मुलांना तरी लस देण्यात यावी ह्यावर लक्ष केन्द्रित केले जाते. नियमित लसिकरणाद्वारे आणि लसीकरण दिवस निश्चित करून, त्याविषयी जागरूकता वाढवून कोणतेही मूल वगळले जाणार नाही ह्याची दक्षता घेतली जाते. भारतीय पल्स पोलियो अभियान अखेरच्या टप्प्यात सुमारे ९९ टक्क मुलांपर्यंत पोहचण्यात यशस्वी ठरले ह्यावरून पल्स पोलियो अभियानाचे यश लक्षात यावे.

           ओरल पोलियो लसीचा एक तोटा म्हणजे लसजन्य पोलियो वायरस म्हणजेच वॅक्सीन-डिराइव्ड पोलियो वायरस ने संक्रमण होण्याचा धोका. ओपीव्ही मध्ये क्षीणन केलेले पण जीवंत विषाणू असतात. जेव्हा बाळाला लस दिली जाते तेव्हा विषाणू आतड्यांत पुनर्विभाजन करतात आणि रक्तप्रवाहात जातात. शरीराची रोगप्रतिकार यंत्रणा कार्यान्वित होऊन ते पोलियोच्या संभाव्य धोक्यापासून रक्षण करते. पुढे हे विषाणू शौचावाटे बाहेर पडते आणि इतरांच्या संपर्कात आल्यास त्यांचीही रोगप्रतिकार यंत्रणा कार्यान्वित करतात. काही दुर्मिळ घटनांमध्ये मात्र विषाणूमध्ये जनुकीय बदल घडून पोलियो घडवू शकणार्‍या विषाणूमध्ये रूपांतर होते आणि लसजन्य पोलियो होऊ शकतो. अशा घटना सुमारे २७ लाखात १ एवढ्या दुर्मिळ आहेत. जर एखाद्या समुदायात पुरेसे लसीकरण झाले नसेल तर लसजन्य पोलियो वायरस त्या समुदायात पसरू लागतात. ह्यांना सर्क्युलेटिंग वॅक्सीन डिराइव्ड पोलियो वायरस म्हणून ओळखले जाते. जर संपूर्ण समुदायाचे लसीकरण झाले असेल तर ह्याचा प्रसार रोखता येतो. दुसरा प्रकार प्रतिकारक्षमतेच्या अभावामुळे होणारा लसजन्य पोलियो.(इम्यूनो-डीफीसिएन्सि डिराइव्ड) जर एखाद्या बाळात रोगप्रतिकारक्षमतेचाच अभाव असेल, तर त्याचे शरीर लसीं तल्या वायरसशी लढा देऊ शकत नाही आणि त्यांना पोलियो होतो. ओपिव्हीच्या ह्या धोक्यामुळे निसर्गतः आढळणारे पोलियो वायरस नाहीसे झाल्यानंतर पोलिओच्या पुनर्प्रादुर्भावाचा हाच एक मार्ग उरतो. त्यामुळे टप्प्याटप्प्याने ओपीव्हीचा वापर बंद करणे आणि त्याऐवजी इनएक्टिवेटिड पोलियो लस ज्यामध्ये जीवंत विषाणू नसतात ती देणे हा मार्ग योग्य ठरतो.

            भारत पोलियोमुक्त झालेला असला तरी पोलियोच्या धोक्यापासून मुक्त झालेला नाही. जोवर इतर देशांमध्ये पोलियोचे विषाणू नैसर्गिक स्वरूपात आढळून येत आहेत, तोवर हा धोका कायम राहील. अशा देशांतून भारतात पोलियोचे विषाणू प्रवेश करू शकतात. पोलिओमुक्त झालेल्या मध्यपूर्व देशांत आफ्रिकेचे शिंग म्हणून ओळखल्या जाणार्‍या देशान्त नव्याने आढळून आलेल्या पोलियोच्या रुग्णां मुळे ही बाब परत अधोरेखित केली आहे. त्यामुळे ज्या देशांत अद्याप पोलियोचे विषाणू आढळून येतात अशा देशांतून भारतात प्रवास करणार्‍यांना पोलियोची लस घेण्याची अट टाकणे गरजेचे आहे. तसेच यापुढेही पोलियो लसीकरण मोहीम जुन्याच उत्साहाने राबवणे गरजेचे आहे.

          पोलियो लसीकरणाच्या यशामुळे ह्या मोहिमेचा अनुभव वापरून इतरही संसर्गजन्य रोगांविरुद्ध लसीकरण मोहीम अधिक प्रभावीपणे राबवता येईल. पोलिओवर मिळवलेला विजय हा भारतीय लसीकरण कार्यक्रमाचे मनोबल वाढवणारा विजय आहे. 

-- संकेत,
२ एप्रिल,  २०१४

विडंबन - या भवनातील शीत पुराणे

हे विडंबन देताना कोणाकोणाची माफ़ी मागावी कळले नाही. 


या भवनातील शीत पुराणे
रवाळ, कडवे खूप,
पाजू द्या - 
आज येथले सूप


माजशक्तीची चाबुक गाथा
खरा शूर हो
नमवील माथा
जुने सूप अन् जुने घराणे
हवा नवा तो कूप

--- स्वामी संकेतानंद
नवी दिल्ली, 
३एप्रील , २०१४ 

बलबन का मकबरा

 क़ुतुब मीनारपासून थोड्याच अंतरावर महरौली Archaeological Park आहे. तिथे आडवाटेला , काटेरी झुडपांत अनेक भग्नावशेष विखुरलेले दिसतात. आपण त्यातून मार्ग काढत पुढे जावे.एका मकबर्‍याचे भग्नावशेष दिसतील. खचलेल्या भिंती दिसतील. भिंती कसल्या ? दगडमातीचा निव्वळ रचलेला थर ! त्यावर दिलेला मुलामा पार उडालाय. कधीकाळी भिंतींना मुलामा दिलेला होता, त्यावर नक्षीकाम होते ह्याची साक्ष देणारा एक छोटासा तुकडा तेवढा एका भिंतीवर दिसेल. छत कधीचेच उडालेय. या चार भिंतींच्या आत, आकाशाच्या छताखाली , लाल वालुकाश्मात बांधलेली एक कबर दिसेल. कबरीचे काही दगड गायब झाले आहेत, काही मोडकळीस आलेले आहेत. कधीतरी कबरीवर चढवलेली चादर ऊन-वारा-पाउस झेलत विरजलेली, एका फटीत अडकल्याने , नावापुरती का होईना ,कबरीवर दिसेल.

              ही कबर घियासुद्दीन 'बलबन'ची. तेराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात होऊन गेलेला ग़ुलाम घराण्याचा एक प्रबळ सुलतान. दिल्ली आणि परिसरावर बलबनने वीस वर्षे सत्ता गाजवली. बलबन अतिशय कठोर, न्यायप्रिय('न्यायकर्कश' म्हटलं तरी चालेल.) सुलतान होता. सुलतानाला साष्टांग दंडवत घालायची फ़ारसी 'ज़मीनबोस' पद्धत त्यानेच आणली. स्वत:ला ’ज़िल-ए-इलाही’ म्हणवून घ्यायचा. सरंजामांची 'चहलगनी' मोडून राज्याची सगळी सूत्रे स्वतःच्या नियंत्रणात राहतील अशी व्यवस्था केली. त्याचा शब्द अंतिम असायचा. प्रत्येकाने त्याच्याशीच निष्ठावान रहावे, फंदफ़ितुरीला थारा मिळू नये म्हणून त्याने अतिशय कार्यक्षम गुप्तचर यंत्रणा उभी केली होती. दिल्लीत येऊन लूटमार करणार्‍या मेवाती टोळ्यांचा त्याने बंदोबस्त केला. अशी जरब बसवली की, त्याच्या काळात परत ह्या मेवाती लोकांनी दिल्लीकडे वाकड्या नजरेने पाहिले नाही. त्याचा न्यायप्रियपणा तर प्रसिद्धच आहे. त्याच्या दरबारात न्याय मिळतच असे.

               बलबनच्या मृत्यूनंतर त्याचा नातू 'क़ैक़ूबाद' सत्तेवर आला खरा, पण त्याच्यापाशी बलबनचा करिश्मा नव्हता. तो बलबनच्या उलट म्हणजे मवाळ, दुर्बळ आणि अकार्यक्षम होता. तो ना काही कमावू शकला ना बलबनने कमावलेले टिकवू शकला. जेमतेम तीन वर्षे त्याने कसाबसा कारभार साम्भाळला. शेवटी त्याला तख्तावरून हटवून फ़िरोज़ खिलजीने दिल्लीचा कारभार हाती घेतला. दिल्लीवरची गुलाम घराण्याची सत्ता संपली.

               बलबनचा मकबरा भारतात नवी वास्तुशैली घेऊन आला होता. भारतातले पहिले खरे 'कमान आणि घुमट'(arch and dome) शैलीचे बांधकाम म्हणजे बलबनचा मकबरा. ह्याचे श्रेय अर्थातच बलबनला द्यावे लागेल.( मुसलमान शासक जिवंतपणीच स्वतःचा मकबरा बनवून ठेवत. बलबनदेखील अपवाद नव्हता.)

               आज घुमटाचा लवलेशही नाही. कुठेकुठे कमानी उरल्या आहेत. परिसरात असलेले अनेक अवशेष बघता ही जागा कधीकाळी गजबजलेली होती,लोकांचा इथे राबता होता हे सहज लक्षात येते. आता मात्र मकब-याला भेट द्यायला कोणी येत नसावं. एखादा इतिहासवेडा वाट वाकडी करून इथे येतो, मकब-याचे अवशेष बघतो, उध्वस्त कबर बघतो आणि हळहळतो. दिल्लीवर २० वर्षे राज्य करणारा हा सम्राट खुद्द दिल्लीकरांनाच आठवत नसणार. बलबन गेला, कोणे एके काळी लोकांची येजा असलेला त्याचा मकबराही विस्मृतीत गेला. उरलेले अवशेषही जाणार. उरणार फक्त इतस्ततः विखुरलेल्या दगडांमध्ये वाढलेले दाट काटेरी रान..








गज़ल- 'आप'

आप यह जो हंगामा खड़ा करते हैं
ठीक है, पर क्यों अक्सर बड़ा करते हैं ?

वह बड़े भी बच्चे ही कहलाते हैं
बारहा ज़िद पे अपनी अड़ा करते हैं

आम संभलके रख टोकरीयों में तू
इक सड़ा निकले,सारे सड़ा करते हैं

आप को रहना होगा सलीके से अब
क्योंकि हंगामा हम भी खड़ा करते हैं

आप को वह फुर्ती से गिरा सकते हैं
आप को जो फुर्ती से खड़ा करते हैं

--- संकेत,
०३ जनवरी, २०१४,
नई दिल्ली 

विडंबन - अध्यक्ष

अध्यक्ष एक नाट असतो
पदाच्या प्रतिष्ठेची लावलेली वाट असतो

बोलत असला तरी ऐकवत नाही
आता नसला बोलत तरीही
'बोला' म्हणवत नाही

संमेलन संपते पंगती उठतात
रिकाम्या मांडवात पत्रावळी साठतात

अध्यक्ष मनामनात तसंच ठेवून जातो काही
लिव्हरचं लिव्हरलाच कळावं असं
जातो देऊन काही

अध्यक्ष असतो एक धागा
वादाला तोंड फ़ोडणारी
पीठावरची जागा

संमेलन नसलं तेव्हा त्याचं नसतं भान
कोटी केली भाषणात
की सैरावैरा धावायलाही कमी पडतं रान

रसिक येतात जातात
कवी मात्र व्याकुळच
त्याची कधीच भागत नाही तहान
दिसत नसलं डोळ्यांना तरी
खोदत गेलो खोल खोल
की सापडतेच
काव्यसंग्रहांची खाण

याहून का निराळा असतो अध्यक्ष ?
तो पीठावर नाही तर
कोणावर करतात टीका
पत्रकार दक्ष

अध्यक्ष खरचं कोण असतो ?
कोट्यांची खाण असतो
लिव्हरची जाण असतो
अक्कल गहाण असतो
पायातली वहाण असतो
तुंबलेली घाण असतो

अध्यक्ष असतो फक्त मुलींसाठी
लाजतही नाही , वाजतही नाही

-- स्वामी संकेतानंद ,
६ जानेवारी, २०१४ 
दिल्ली 

गज़ल - ग़ालिब तेरी दिल्ली में

देख ये अराजकता , हाहाकार; ग़ालिब तेरी दिल्ली में
देख ले जम्हूरी* नाटक,व्यापार; ग़ालिब तेरी दिल्ली में

वक़्त ये ग़दर* का ना हो, पर 'मातम-ए-यक शहर-ए-आर्ज़ू'* है
हर गली, सड़क,कूचा,जमनापार; ग़ालिब तेरी दिल्ली में

कब खड़ा मसीहा हो, कब किस रामलीला, जंतरमंतर पर
कौन बन उठे गाँधी या सरदार ; ग़ालिब तेरी दिल्ली में

जो उखाड़ने आए खरपतवार ; खुद अब उसका हिस्सा हैं
हर हकीम हो जाता है बीमार;ग़ालिब तेरी दिल्ली में

छोड़ कर गया था दिल्ली तू जो कभी के वैसी ही तो है
वो सियासतें, खूनी कारोबार ग़ालिब तेरी दिल्ली में


---------------------------------------------------------------

*जम्हूरी = जम्हूरियत का;गणतंत्र का

*ग़दर = 1857 का ग़दर

*मातम-ए-यक शहर-ए-आर्ज़ू* = आरजू(कामना)के शहर (के उजड़ने) का मातम(शोक) ;
( ग़ालिब का एक शेर ,जो 1857 की दिल्ली की तबाही के बाद लिखा गया था।
            
  "अब मैं हूँ और मातम-ए-यक शहर-ए-आरज़ू
   तोड़ा जो तूने आईना, तिमसाल दार था  "
)

--- स्वामी संकेतानंद ,
२१ जनवरी, २०१४,
नई दिल्ली 

सोनिया मातेची आरती




सोनिये दुर्बळ भारी तुजविण कांग्रेसी।
अनाथनाथे गांधे स्पेक्ट्रम विस्तारी।
वारी वारी टूजीथ्रीजीते वारी।
हारी पडलो आता संकट निवारी ।
जय देवी जय देवी जय तेलंगराष्ट्रकर्तिनी ।
डॉलरवालर वर दे सत्ता संजीवनी ।। धृ।।


त्रिभुवनी भुवनी पाहता तुज ऐसी नाही।
पीएम श्रमले परन्तु न बोलले काही।
राजा विवाद करता पडिला प्रवाही।
ते तू दिग्गीलागी पावसी लवलाही ।।१।।


प्रसन्नवदने प्रसन्न होसी निजदासां ।
आंध्रापासूनि सोडी तोडी रायलपाशा ।
गांधे तुजवाचून कोण पुरविल आशा।
स्वामी तल्लीन झाला दशजनपथलेशा ।।२।।


--- स्वामी संकेतानन्द 
१० जानेवारी , २०१४ 
दिल्ली 

Share

Twitter Delicious Facebook Digg Stumbleupon Favorites More